De Europese Commissie heeft haar routekaart goedgekeurd om dierproeven geleidelijk af te bouwen bij veiligheidsbeoordelingen van chemische stoffen. GAIA verwelkomt dit belangrijke politieke signaal: Europa erkent eindelijk dat dierproeven geen vanzelfsprekend onderdeel meer mogen zijn van moderne wetenschap. Maar die ambitie moet nu worden omgezet in concrete doelstellingen, duidelijke termijnen en voldoende middelen.
Op 1 juni 2026 keurde de Europese Commissie haar langverwachte routekaart goed om geleidelijk af te stappen van dierproeven in chemische veiligheidsbeoordelingen. Deze vooruitgang sluit aan bij het Europees burgerinitiatief ‘Save Cruelty-Free Cosmetics’, dat in januari 2023 bij de Commissie werd ingediend. Dit initiatief werd gesteund door meer dan 1.2 miljoen Europese burgers en werd ook ondersteund door GAIA.
Voor GAIA betekent deze routekaart een belangrijke stap vooruit. Ze bevestigt de intentie van de Europese Commissie om dierproeven die worden gebruikt voor chemische veiligheidsbeoordelingen in de hele Europese Unie te vervangen door diervrije alternatieven. Het gaat om een krachtig signaal: dierproeven horen niet thuis in moderne wetenschap. De reikwijdte is breed: de routekaart bestrijkt 15 wetgevingsdomeinen, waaronder industriële chemicaliën, stoffen voor consumentenproducten, pesticiden, biociden, farmaceutische producten, additieven voor levensmiddelen- en diervoeder, en de beoordeling van de biocompatibiliteit van medische hulpmiddelen.
Deze Europese erkenning is belangrijk. Dierproeven beperken zich niet tot één specifieke sector, ze blijven verankerd in tal van Europese regelgevingen. De overgang naar diervrije methoden mag zich niet beperken tot het aanmoedigen van de ontwikkeling van nieuwe wetenschappelijke methoden. Ze vereist ook een concrete aanpassing van de Europese regels die vandaag nog steeds dierproeven toestaan of zelfs vereisen.
Cijfers die de urgentie onderstrepen
In Europa worden jaarlijks 22 miljoen dieren gebruikt in onderzoeken. Dat cijfer benadrukt de immense omvang van het systeem, aangezien het de dieren omvat die in proeven worden gebruikt én de dieren die ervoor worden gefokt en gedood zonder ooit in een experiment te zijn gebruikt.
De meest recente gegevens voor de Europese Unie en Noorwegen bevestigen dat het gebruik van dieren nog steeds zeer hoog ligt. In 2023 werden in de 27 lidstaten van de Europese Unie en Noorwegen samen 9.073.608 dieren gebruikt voor experimenten. Dit totaal omvat 8.076.595 daadwerkelijke dierproeven en 997.013 genetisch gemodificeerde dieren die werden gefokt of gehouden voor onderzoek, zonder zelf in andere proeven te worden gebruikt.
Ook de cijfers over dierenleed blijven bijzonder zorgwekkend. In 2023 werd 41% van de dierproeven geclassificeerd als proeven die matig tot ernstig leed veroorzaakten. Zogeheten ‘reglementaire’ tests waren goed voor 1.052.802 dierproeven, of 12% van het totaal.
Het rapport toont bovendien grote verschillen tussen verschillende landen. België behoort tot de Europese landen waar het gebruik van dieren voor proeven het hoogst ligt. België staat in de rangschikking na Frankrijk, Noorwegen, Duitsland en Spanje, maar vóór Italië, Nederland en Zweden.
Deze cijfers tonen aan dat de Europese routekaart niet enkel een intentieverklaring mag zijn. Elke beschikbare diervrije methode moet snel worden ingevoerd. Elke overbodige test die in de regelgeving behouden blijft, resulteert in vermijdbaar dierenleed.
"Europa erkent eindelijk dat dierproeven geen plaats meer hebben in de moderne wetenschap. Maar het volstaat niet om enkel een richting uit te zetten. Er moeten nú concrete doelstellingen, deadlines en middelen komen om deze verandering werkelijkheid te maken."
— Michel Vandenbosch, Voorzitter van GAIA
Drie pijlers om dierproefvrije wetenschap te organiseren
De routekaart omvat 22 acties en meer dan 30 aanbevelingen op korte, middellange en lange termijn. Deze acties zijn opgebouwd rond drie pijlers.
De eerste pijler, ‘Verandering teweegbrengen’, moet de ontwikkeling, validatie, standaardisering en regelgevende toepassing van diervrije methoden versnellen. Hierbij ligt de focus onder meer op de integratie van reeds beschikbare alternatieven en de afschaffing van dierproeven die overbodig zijn geworden.
De tweede pijler, ‘Innovatie en Europees leiderschap’, wil de Europese Unie positioneren als een voortrekker op het vlak van innovatieve evaluatiemethoden. Daarbij gaat bijzondere aandacht naar artificiële intelligentie, gegevens relevant voor de mens, organen-op-een-chip, 3D-weefselmodellen, geïnduceerde pluripotente stamcellen en geavanceerde in-vitrotechnologieën.
De derde pijler, ‘Europese en internationale samenwerking’, wil de samenwerking versterken tussen de Europese Commissie, Europese agentschappen, lidstaten, onderzoekers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Deze is essentieel om diervrije methoden op een consistente manier te erkennen, aanvaarden en toe te passen, zowel in Europa als internationaal.
Acties verwacht tegen 2029
GAIA verwelkomt verschillende maatregelen op korte termijn die door de Europese Commissie werden aangekondigd. Tegen 2029 voorziet de routekaart in aanpassingen van de wetgeving alsook richtsnoeren om beschikbare diervrije methoden te integreren in de regelgevende praktijk en dierproeven die als overbodig worden beschouwd af te schaffen.
Daarnaast moet er een specifieke bestuursstructuur worden opgezet. Het ‘Roadmap Steering Team’, dat verantwoordelijk zal zijn voor de uitvoering van de routekaart, zou in het derde kwartaal van 2026 operationeel moeten zijn. Deze stuurgroep zal vertegenwoordigers van de Europese Commissie, Europese agentschappen, lidstaten en andere betrokken partijen samenbrengen.
De Commissie plant in 2027 ook de publicatie van een rapport over de belangrijkste regelgevende behoeften op het vlak van alternatieven voor dierproeven. Dit rapport moet helpen om prioriteiten te bepalen, wetenschappelijke inspanningen te sturen en de vervanging van dierproeven die vandaag nog vereist zijn te versnellen. Een eerste evaluatie van de geboekte vooruitgang is voorzien in 2029.
Positieve vooruitgang die concreter kan
GAIA verwelkomt deze routekaart als een belangrijke vooruitgang. Ze markeert een koerswijziging: diervrije methoden worden niet langer voorgesteld als een marginale aanvulling, maar als de basis van een toekomstig veiligheidsbeoordelingssysteem dat moderner is en relevanter voor de mens.
Toch blijven verschillende punten ontoereikend. In de routekaart worden geen concrete streefcijfers genoemd voor de vermindering van het aantal gebruikte dieren. Ook ontbreekt een voldoende gedetailleerde beschrijving van de wetswijzigingen die nodig zijn in de verschillende betrokken Europese regelgevingen. Daarnaast voorziet de routekaart op dit moment geen specifieke financiering om de uitvoering van de aangekondigde maatregelen te garanderen.
GAIA roept Europa op om te versnellen
Voor GAIA is de boodschap duidelijk: Europa heeft een kader uitgezet, maar moet nu handelen. De Europese Commissie, de lidstaten en de bevoegde agentschappen moeten de integratie van diervrije methoden versnellen, meetbare doelstellingen vastleggen, gerichte financiering voorzien en regelgevingen die dierproeven in stand houden, aanpassen.
Deze routekaart kan een historisch keerpunt betekenen. Maar alleen als woorden worden gevolgd door daden.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op de routekaart die de Europese Commissie op 1 juni 2026 heeft gepubliceerd, getiteld Roadmap towards phasing out animal testing for chemical safety assessments.
European Commission. (2026, June 1). Roadmap towards phasing out animal testing for chemical safety assessments[Communication from the Commission, C(2026) 3497 final].